" जेव्हा जेव्हा इज्राएल शेतीचा विषय निघतो तेव्हा तेव्हा भारतीय शेतीतज्ज्ञ व अर्थतज्ज्ञ इज्राएलचा आदर्श घेऊन शेती करण्याचे भारतीय शेतकऱ्यांना सल्ले देतात पण इज्राएली सरकारचे शेतीधोरण शेतीला कसे पूरक आहे आणि भारत सरकारचे शेतीधोरण शेतीला किती प्रतिकूल आहेत याविषयी कुणीच बोलत नाहीत. ज्यांना धोरणात्मक समज व माहिती नसते ते अर्थतज्ज्ञ व शेतीतज्ज्ञ भोळसट असल्याने प्रामाणिकपणे वाचीव व ऐकीव माहितीच्या आधारे बोलतात आणि ज्यांना धोरणात्मक फरक माहित असतो, ते जाणीवपूर्वक तसे बोलतात कारण शेतीला लुटून शेतीतील बचत काढून महानगरे सजवणे हेच त्यांचे जीवितकार्य असते. "
मागील वर्षी मी इस्त्राईल या चिमुकल्या पण जगभर कृषी तंत्रज्ञान विकसित राष्ट्र म्हणून नावलौकिक मिळवलेल्या देशाचा शेती अभ्यास दौरा करून आलो. इस्राईल हा भूमध्य समुद्रावरील मध्य-पूर्वेचा देश आहे. यहुदी, ख्रिस्ती आणि मुस्लिम हे बायबलसंबंधी पवित्र भूमी म्हणून मानतात. त्याची सर्वात पवित्र स्थाने जेरुसलेममध्ये आहेत. ओल्ड सिटीमध्ये मंदिर माउंट कॉम्प्लेक्समध्ये डोम ऑफ द रॉक मंदिर, ऐतिहासिक वेस्टर्न वॉल, अल-अक्सा मशीद आणि चर्च ऑफ द होली सेपुलचर यांचा समावेश आहे. इस्राईलचे आर्थिक केंद्र तेल अवीव हे बौहॉस आर्किटेक्चर आणि बीचसाठी प्रसिद्ध आहे. पण सभोवताली शत्रू राष्ट्रांचा वेढा असल्याने दर क्षणाला जगण्याची नव्हे तर जीवाची चिंता या इवल्याशा देशासमोर असते. आधी संरक्षण मग पोषण अशी एकूण त्या देशाची स्थिती. ९० लक्ष लोकसंख्येपैकी ३० लक्ष लोक सैन्यात दाखल होतात म्हणजे दर ३ माणसामागे एक सैनिक. त्यातही पुरुष व महिला असा भेद नाही. ३० लक्ष सैनिकसंख्येत महिलांचा वाटा १५ लक्ष. जितके पुरुष सैन्यात तितक्याच महिलाही सैन्यात. सैन्यामध्ये पुरुष व महिला यांचा समसमान वाटा असणारा इज्राईल हा जगातील एकमेव देश आहे." पण त्यासाठी शेतीचे शोषण करणारी व्यवस्था संपुष्ठात येऊन शेतीला अनुकूल ठरणारी पूरक धोरणे आखली गेली पाहिजेत. याबाबतीत जर इज्राएलच्या शेतीधोरणाचा आदर्श घेतला तर फायदेशीर ठरेल. कर्जाच्या विळख्यातून शेतीला सरसकट मुक्त केले तरच भारतीय शेतकरी प्रगत आणि भरघोस शासकीय सबसिडी मिळणाऱ्या जागतिक शेतकऱ्यांशी स्पर्धा करू शकेल. अन्य देशातील शेतकऱ्यांना जे तंत्रज्ञान उपलब्ध आहे तेच तंत्रज्ञान वापरण्याची मुक्तमूभा भारतीय शेतकऱ्यांना मिळाली पाहिजे, तरच भारत हे कृषीप्रधान राष्ट्र म्हणून पुनर्स्थापित होईल. "
वानरांचा कळप शेतात घुसायला लागला तर शेतकरी त्याला दूरवर रोखून शेतात येऊन घुसण्यापासून अडवतात. शेतात घुसण्यापूर्वीच अडवले तरच वानरांना शेतात घुसण्यापासून प्रतिबंध करता येतो. एकदा शेतात वानर घुसली आणि शेतभर चौफेर पसरली तर त्यांना शेताबाहेर हाकलने एकट्या-दुकट्याला केवळ अशक्य असते. इकडला हाकलला तर तिकडले घुसतात आणि तिकडचा हाकलायला गेलो तर इकडले घुसतात. कोरोनाला सुद्धा देशभर अत्र-तत्र -सर्वत्र पसरण्यापासून प्राथमिक पायरीवरच प्रतिबंध करणे सहज शक्य होते. त्यासाठी सार्वत्रिक लॉकडाऊनखेरीज अन्य पर्याय नव्हता. पण अडाणी समजल्या जाणाऱ्या शेतकऱ्याला जितकी समज आणि जाण असते तितकीही भारतीय सुजाण समाजाला जाण नसल्याने प्राथमिक लॉकडाऊन अयशस्वी ठरला. जाणे-येणे-संचार सुरूच राहिला आणि अशा संचाराचे समर्थन करण्याचे कामही सातत्याने काही घटकांकडून होत राहिले. त्याचे मुख्य कारणही भारतीय लोकांचा राजकीय मेंदू हेच राहिले. परिणामी काही विशिष्ट भूभागात असलेला कोरोना देशात सर्वदूर कानाकोपऱ्यात पोचला. पाण्याविना पाण्याबाहेर मासा जगू शकेल पण भारतीय मनुष्य राजकारणाशिवाय जगणे केवळ अशक्य असल्याचे यानिमित्ताने अधोरेखित झाले.
फेसबुक लिंक
गंगाधर मुटे