Skip to main content Skip to footer
मुखपृष्ठ

शोध

Main menu

  • ताजे अद्यतन
  • लेखनस्पर्धा-२६
    • समग्र लेखनस्पर्धा 2014 ते 2025
    • Index लेखनस्पर्धा-२०२६
  • साहित्य संमेलन
  • नवे लेखन
  • वाङ्मयशेती
  • लोकप्रिय लेखन
  • शेतकरी गीत
  • संक्षिप्त परिचय

Welcome User Block

🙏 नमस्कार पाहुणे ! शेतकरी, शेती अभ्यासक, रसिक आणि सारस्वतांच्या दुनियेत आपले स्वागत आहे. 🙏
अ.भा. मराठी शेतकरी साहित्य चळवळीचा उपक्रम
विश्वस्तरीय Online लेखनस्पर्धा-२०२६ 
लेखनाचा विषय : शेती/महिला/ग्रामीण जीवन 
प्रवेशिका दाखल करण्याची अंतिम मुदत : २५ नोव्हेंबर २०२६
  • स्पर्धेचे स्वरूप, पारितोषिकाचे स्वरूप, प्रवेशिका सादर करण्याची पद्धत, नियम व शर्ती, याविषयी सविस्तर माहिती येथे >> https://baliraja.com/node/3379 उपलब्ध आहे.
  • सादर झालेल्या प्रवेशिका येथे >> https://baliraja.com/spardha-2026 पाहता येतील.

शेतकऱ्यांचा राजा बळीराजा

Main page content

Madhavkhalanekar
By Madhavkhalanekar | 3:37 PM IST, सोम October 23, 2023
वैचारिक लेख

----------------------------------------

शेतकऱ्यांचा राजा बळीराजा

स्वामी तिन्ही जगाचा आईविना भिकारी ऐवजी स्वामी तिन्ही जगाचा बळीराजाविना भिकारी असे म्हटल्यास अतिशयोक्ती ठरु नये.
ऊत्तम शेती, मध्यम व्यापार, कनिष्ठ नोकरी. असे आपले पुर्वज सांगून गेले.
अकबर-बिरबल यांच्या दंतकथेतही बिरबलाने शेतकऱ्यांला सर्व श्रेष्ठ म्हटले आहे.
निसर्गाच्या अवखळपणामुळे बळीराजा कालचक्रात (कां चक्रव्यूहात)अडकलाय हे खरे.
ऊतू नको,मातू नको,घेतलेला वसा टाकू नको या उक्तीप्रमाणे बळीराजाने घेतलेला वसा टिकवून धरला आहे.

पारंपरिक शेती करत असतांना १९६६मध्ये आदरणीय वसंतराव नाईक साहेबांनी 'संकरीत वाण' आणि 'रासायनिक औषधे' निर्मिती केली.सुरुवातीला त्यातून भरपूर ऊत्पन्न मीळाले हे सत्य असले तरी पुढे चालून नंतर अनेक रोगग्रस्त किडीची निर्मिती झाली व संकरीत वाण 'भ्रामक ठरले.रासायनिकामुळे विविध आजार निघाले ते वेगळे. त्यामुळे 'जुने ते सोने ' यानुसार आपले वाडवडिल ज्या पध्दतीने शेती करायचे त्याला प्राधान्याने अग्रक्रम मीळाला.
यातून गावरान बियाणे, वनस्पतीजन्य औषधी, पुर्व मशागत, शेतीलागवड यात अंशता बदल करण्यात आला.

१९९६च्या दरम्यान महाराष्ट्र शासन कृषी खात्याने एक खीडकी योजनेत बळीराजाला बहु उपयोगी योजना एकत्र करून मोलाचा सहभाग उचलला. त्यातील "विस्तार योजना" प्रभावी ठरली यात संशय नाही.

एखादा आजार निच्चीत करण्यासाठी आजारी व्यक्तीचे रक्त, लघवी,थुंकी तपासणे आवश्यक असते,जमिनीची पोत,पाण्यातील क्षार तपासणे आवश्यक बाब धरून बळीराजाची प्रगती पथावर वाटचाल सुरु आहे.
माती,पाणी तपासल्यावर जमिनीला कोणत्या खताची आवश्यकता आहे याची निच्चीती होते. एवढेच नाही तर कोणते वाण (बियाणे) पेरले तर अधिक उत्पन्न निघेल.
खताची मात्रा किती हवी हे पण समजते.पोषक द्रव्ये कोणती हे पण समजते.बाळाला अर्धा कप हवे असते,पण एक कप दुध दिल्यास अपचन होते तसे जमिनीला वाजवीपेक्षा अधिक खते दिल्याने होते. बळीराजा न कंटाळता या योजनेशी कार्यशील आहे.
गेल्या दहा वर्षापासून निसर्गाने "खेळ मांडला" या ठेक्यावर बळीराजाला नाचवत आहे.न डगमगता यावर तोडगा काढला.जमिन पुर्व मशागत,योग्य बियाणे नि निरोगी वाण शोधला.
'केल्याने होते रे!आधी केलेच पाहिजे' याला धरून बळीराजा हिम्मतीने शेती करतोय्.

नाही म्हणायला महाराष्ट्रातून "शेतकरी आत्महत्या" हा विषय राजकारणामुळे अधिक गाजतोय.याचे मुळ कारण वेगळेच असते असे माझे मत.मुल होत नाही म्हणून कोणी आत्महत्या करतो का?असा काहिसा प्रकार आहे.
खरे तर शेतकऱ्याला हमीभाव, बाजारपेठ, माल संग्रहासाठी वखार किंवा गोदाम व व्यापाऱ्यांनी केलेली अडवणूक वगैरे बाबी बळीराजाला आत्महत्येला पुरक आहेत.

विज तारा,बिनतारी यंत्रणा, मोबाईल यंत्रणा, अती मोठ्या कारखान्याचे मलनिस्सारणामुळे वाहत्या पाण्याचे दुषीत पाणी ,दुरदर्शन योजना, ध्वनीप्रदूषण वगैरे मुळे पशुपक्षांचे जिवनमान असह्य झाले आहे.यात मीत्र पशुपक्षी नष्ट होत आहेत.
मावा,गोगलगाय, तुडतुडे सारखी पिकाची हानीकारक शत्रु किड कावळा,चिमणी, पोपट सारखे मीत्रकीड नष्ट होत चालल्याने जणू शेतकऱ्यांना लुटत आहेत.

जुन्या काळात शत्रुकिडीसाठी बुजगावणे, माचेवरची गोफण,पत्र्याच्या डब्याचा आवाज किंवा तोंडानी हुर्यो अशा प्रकारचा वापर व्हायचा.आतामात्र रासायनिक फवारणी करुन विवीध आजार ओढवून घेत आहोत.

कडधान्य, नगदी पिके,भुसार माल,फळबाग, फुलबाग, बागायती पिके,वेलवर्गीय पिके,बांधावर झाडे लागवड आणि योग्य आंतर पिके घेणे गरजेचे ठरले आहे.

१९८३-८४मध्ये धुळे जिल्ह्यातील देवभाने येथे खडकावर स्वाध्याय परिवाराने आंबा,चिक्कुची फळबाग फुलवली.

औरंगाबाद जिल्ह्यात कन्नड तालुक्यात १९९६-९७ दरम्यान शेतकऱ्याचा दुधी भोपळा परदेशात निर्यात केला.त्याच तालुक्यातील आदर्श गांव बहिरगांवचा भाजीपाला दररोज गुजरात राज्यात ट्रक ने जातोय.

आजचा शेतकरी संघटनेत राहत नाही हे दुर्दैव. विस वर्षापुर्वी एका माणसाजवळ दहापेक्षा अधिक एकर जमिन होती. आज एकरी एक माणूस असे प्रमाण झाले आहे.
एकट्याला कमी क्षेत्रातील माल वहातुक करणे परवडत नाही, म्हणून संघटीत होणे गरजेचे आहे.यामुळे बाजारपेठ व हमीभाव पुरक ठरतात.

लसूण,कांदा,टमाटे, कोथिंबीर या मालाला एखादे वेळी अधिकचा भाव मीळाला तर सरसकट शेतकरी त्याच पिकाची लागवड करतात नि मग भाव न मीळाल्याने कचरा म्हणून ते पिक फेकावे लागते हे तितकेच खरे.

वाण,बियाणे, खते यासाठी शेतकऱ्याला गांवातील विशिष्ट व्यापाऱ्याकडून(कृषी सेवा केंद्र)ऊधारीने माल घ्यावा लागतो.शेतकरी गरजेमुळे व्यापाऱ्याला बिल मागू शकत नाही. बियाण्याच्या पिशवीवरील माहिती बघायला विसरत नाही पण टाळतो ही गोष्ट खरी.त्याचा दुष्परिणाम असा की पेरल्यानंतर ऊगवण न झाल्यास किंवा ऊगवण प्रमाण कमी झाल्यास बळीराजाला मुग गीळून गप्प बसावे लागते. कांरण ऊधारी.

साक्षरतेचे प्रमाण वाढल्याने आज तरी घरोघर साक्षर व्यक्ती आहेत.तेव्हा शेतकऱ्यांने कृषी विषयक रोजनिशी कां लिहू नये?ऊदा.शेत नांगरणी. बैलजोडी खर्च, बियाणे व खते खर्च,मनुष्यबळ खर्च,यंत्रबळ खर्च,पाणी भरणे खर्च,फवारणी खर्च याची योग्य नोंद केल्यास वर्षाखेर ऊत्पन्न व खर्च याचा मेळ घालता येईल. हमीभाव मागण्यांसाठी न्यायालयात हा तपशील पुरक ठरेल.तसेच खाजगी सावकाराकडून घेतलेले उसने कर्जसुध्दा न्यायालयात मान्य होईल.

जुन्या काळी गावात असलेल्या मंदिरात संध्याकाळी गावकरी देवाच्या दर्शनाला येत.देवाच्या ओट्यावर पांचदहा मिनीटे बसत.त्यांच्या शेतीविषयक चर्चा होत. विचारांची आदान-प्रदान होई.त्यामुळे शेतात काय अपेक्षित आहे ,हे समजत होते.
देवदर्शनाची प्रथा मोडल्यामुळे बळीराजा या प्रसार माध्यमास मुकला आहे.

नात्यागोत्यामध्ये "वानोळा"देणे ही पध्दत मोडकळीस आली आहे.वानोळा देणे म्हणजे खाणे असे नसून त्यात काय कमी-जास्त हे एकमेकांना सांगत व त्यानुसार भविष्यात बदल करत.

१९९६ साली संजय पिंपळे या शेतकऱ्यांने नाचनवेल ता.कन्नड जि.औरंगाबाद एक हेक्टर क्षेत्रांत आंबा लागवड केली.
त्यांनी मला व वरीष्ठांना पांचपांच आंबे "वानोळा" म्हणून दिली. मंडळ कृषी अधिकारी यांच्या वाट्याला एक डाग पडलेला आंबा होता. त्यांनी पिंपळे यांच्या शेतात जाऊन त्यासाठी त्या झाडावर काय करावे हा सल्ला दिला.
प्रत्येक शेतकऱ्याच्या घरात वयोवृद्ध व्यक्तीचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.

शेती आणि मी यातच बळीराजा रमतो.खरे तर त्याला जोडधंदा सक्तीचा आहे.उदा.कुक्कुटपालन, शेळीपालन, गोपालन,बैलगाडी, रेशीम ऊद्योग वगैरे.यातून शेणखत निर्मिती तर होतेच परंतु अवांतर पैसा ही मीळतो.कमी पाण्यात येणारी निलगीरी, बांबू,सुबाभूळ सारखी वृक्षवर्गीय पिके पिकवता येतात.

कृषी पदवीधर शेतकरी फळबाग, फुलबाग यावरील कलमपध्दती ,कृषी खात्याच्या विविध लाभदायक योजना निरक्षर शेतकऱ्यांना पोहचवणे ज्ञानदान ठरेल.

विस वर्षापुर्वी भारतापेक्षा लहान ईस्त्राईल देश कापुस पिकवण्यात अग्रेसर होता.जापन देशाने फिनिक्स ची भरारी मारली.आजही महाराष्ट्रातून "कृषी भुषण" शेतकरी अमेरीकासारख्या देशात अभ्यास वर्गासाठी जात आहेत.
जिल्हा स्तरावर ठिकठिकाणी नव निर्माण मालाची प्रदर्शन भरत आहेत.

२०१४ मध्ये केंद्र सरकारने महाराष्ट्राची पच्चिम किनारपट्टी "जैविक सर्वेक्षण" सुरु केले.ज्यात शेतकऱ्यांच्या फायद्याच्या विविध योजना होत्या.शेत-शेती-शेतकरी राहणीमान, उपयोगी/निरोपयोगी वनस्पती, औषधी पिके,यात गावकऱ्यांनी काय करावे याची तळमळ होती.(मी कार्यरत होतो)

अवकाळी पाऊसामुळे असलेले पाणी वाया गेले म्हणून शासनाने २०१७-२२ दरम्यान जलयुक्त शिवार योजना आणली.
"पाणी साठवण" हा मुख्य ऊद्देश लक्षात घेऊन गतीरोधकासारखे लहान लहान ऊताराला आडवे लहान छेदाचे बांध,नालाखोलीकरण ह्या दोन बाबी महाराष्ट्रभर केल्या.यामुळे हजारो टिसीएम पाणी साठा झाला. बळीराजाला हंगामी बागायती करता आली.नजीकच्या विहीरीची पाणीसाठा पातळी वाढली.

प्रशिध्द कवि विठ्ठल वाघ यांची "काळ्या मातीत मातीत, तिफण चालते" हे गीत ऐकतांना शेतकऱ्याचे चित्र ऊभे राहून,मन भाराऊन जाते. धोतराचा सोगा खोचलेला,बिनाबंडीचा घामाळलेला शेतकरी, लुगड्याच्या खोळीतून बियाण्याची 'मुठ'तिफणीत टाकणारी त्याची भार्या, पडलेले बियाणे खाण्यासाठी टपलेले पक्षी,मालकापेक्षा अधिक वेगाने चालणारी बैलजोडी, बांधावरची रीकामे बैलगाडी, त्याला बाळाची झोळी सारं सारं डोळ्यासमोर ऊभे राहते.
एवढच नाही तर कोळपणी, खुरपणी, निंदणी, कामावरचे मजूर, सारी हिरवळ चित्रपटासारखी फिरते.
यंत्रबळानी नांगरणी आणि सोंगणी एवढाच बैलांना आराम.

भरल्या पिकात कृषी खात्याचा कर्मचारी, अधिकारी येतो.बळीराजाला असलेल्या रोगाबाबत माहिती देतो.पुर्ण पिकात फिरुन प्रात्यक्षिक दाखवतो.सोबत आणलेले 'लिंग प्रलोभन सापळे" मावा रोकण्यासाठी चिकट पट्टी तर पुरवतोच,पण 'ल.मी.त.'(लसूण, मीरची,तंबाखू यांचे मीश्रीत पाणी)चे प्रात्यक्षिक ही दाखवतात. सोबत आणलेले मीत्र पक्षी बसण्यासाठी चे अँटिने पुरवतात. मीत्रपक्षी अँटीनावर बसून मावा,तुडतुडे शत्रुकिड खातात यासाठी अँटिना.हे पटवून सांगतात.
खरे तर आपले पुर्वज कपाशीत आंतरपीक म्हणून दोनदोन पामरी तुर हे पिक घेत त्यात लाल ज्वारीचे ऊंच भड(झाड) पेरायचे.आजचा कृषी खात्याचा अंटिना म्हणजे तो भड होता.

बैल पोळा.बैलाचा सण ?का माझ्या बळीराजाचा सण?
ना आराम.ना करमणूक. ना सुख.ना सणवार. ना जेवायला वेळ.ना सुखाची झोप.

सदैव कष्टाच ओझ.काय पिकलं.किती पिकलं. देणं फिटल का?पोरीचं लग्न होईल का?

नव्या दमान बळीराजा... शेतकऱ्याचा राजा नव्या जोमानं ऊठतो...बाजेवर पडलेल्या थकलेल्या मायबासाठी....ऊपवर पोरीसाठी....आणि बरोबरीने राबणाऱ्या सावित्रीसाठी...पुढील हंगामाची वाट पाहत...... भाद्रपद अमावश्येची शिमग्याची बोंब कढत तेल कानात पडावं तसं......"होळी रे होळी!पुरणाची पोळी....."

माधव खलाणेकर.
सेवानिवृत्त कृषी पर्यवेक्षक
रुंगठा रेसिडेन्सि, सि/१
वैभव काँलनी, राजिवनगर
आग्रारोड. नासिक.
४२२००९
मो.क्र.८२ ७५ ५६ ३३ २१

----------------------------------------

प्रवेशिकेचे मनपूर्वक स्वागत.

गंगाधर मुटे

शनीवार, November 4, 2023 - 15:38
Permalink
New

प्रवेशिकेचे मनपूर्वक स्वागत. अभिनंदन....!

CongratsCongrats



कृपया प्रवेशिकेचे शीर्षक बदलावे. अनेकदा समान शीर्षक असल्याने गुणतालिकेत गुण नोंदवताना घोळ होत असतो. त्यामुळे शीर्षकात वेगळेपण असावे.

  • Log in or register to post comments
लेखन छान आहे पण "शेतकऱ्यांचा

समीक्षक

सोमवार, November 20, 2023 - 00:58
Permalink
New

लेखन छान आहे पण "शेतकऱ्यांचा राजा बळीराजा" या विषयाशी मिळतेजुळते वाटत नाही.

  • Log in or register to post comments
उत्तम माहिती... शेतीविषयक ज्ञान

nilkavi74

बुधवार, November 22, 2023 - 23:06
Permalink
New

शेती हाये... सुपीक माती बी हाये...
मंग काहून शेतकऱ्यायच्यास गती हाये.

  • Log in or register to post comments
उत्तम माहिती... शेतीविषयक ज्ञान

nilkavi74

बुधवार, November 22, 2023 - 23:07
Permalink
New

शेती हाये... सुपीक माती बी हाये...
मंग काहून शेतकऱ्यायच्यास गती हाये.

  • Log in or register to post comments
  • Log in or register to post comments
  • वाचनखूण साठवा
  • Like
  • 6610 views

शोध

सदस्य प्रवेश

CAPTCHA
हे सोपे गणित सोडवा आणि त्याचे उत्तर लिहा. उदा. 1+3 साठी, 4 लिहा.
हा प्रश्न तुम्ही मानव आहात की नाही हे तपासण्यासाठी आणि मशीनद्वारे होणारे स्पॅम/फ्रॉड अटॅक रोखण्यासाठी आहे.
  • नवीन खाते बनवा
  • Reset your password

माझे खाते (current-user)

  • माझ्या वाचनखुणा
  • लॉग इन करा
वाचकांच्या भेटी

 
वाचकांनी आजपर्यंत दिलेल्या *Au* एकूण भेटी 

 

माझी वांगंमयशेती घाट्यात गेली परंतु माझ्या वाङ्मयशेतीला मात्र बरे भाव मिळत आहेत.
 

Find बळीराजा डॉट कॉम on Sharad-joshi-inFind बळीराजा डॉट कॉम on Abmssc-PageFind बळीराजा डॉट कॉम on FacebookFind बळीराजा डॉट कॉम on TwitterFind बळीराजा डॉट कॉम on Youtube

Who's online उपस्थित सदस्य

बळीराजावर सध्या 1 सदस्य उपस्थित आहेत.
  • admin

Visitors Online/उपस्थित पाहुणे

  • सध्या साईटवरील लेखन वाचण्यासाठी उपस्थित पाहुणे: 2 *
Who's new नवीन सदस्य
  • Rutuja Bane
  • कीर्ती _विजय _लंगडे
  • Madhuri_123
  • Rashin@123
  • sneha

Recent comments ताजे प्रतिसाद

  • तरल आणि काळजाचा ठाव घेणारी रचना
    15 hours 15 minutes ago
  • संवेदनशील आणि रोखठोक आविष्कार
    15 hours 17 minutes ago
  • काळ्या आईवरची निष्ठा
    15 hours 19 minutes ago
  • प्रभावीपणे मांडली आहे.
    15 hours 21 minutes ago
  • अप्रतिम आणि काळजाला भिडणारी रचना!
    1 day 15 hours ago

आज सर्वाधिक वाचन

शीर्षक आजचे वाचन
विश्वस्तरीय लेखनस्पर्धा-२०२० : निकाल 4
मरतात चार शेळ्या... 3
युगात्म्याची कविता 3
कार्यक्रमपत्रिका : ११ वे अ. भा. मराठी शेतकरी साहित्य संमेलन, नाशिक 3
सजणीचे रूप : अभंग ।।३।। 3
अवघ्या २० हजारात कृषी कार्यालये हायटेक ? 3
८ वे अ.भा.म.शे.सा.संमेलन : कार्यक्रमपत्रिका 3
वायगाव-निपानी चौरस्ता (वर्धा) - रास्ता रोको आंदोलन 3
नका घेऊ गळफास 3
मातृत्वाचा शृंगाररस 3
गणपतीची आरती ॥३५॥ 3
सत्कार समारंभ : आर्वी (छोटी) 3
स्वप्नभंग 3
शुभेच्छा देतो की मस्करी करतो? : नागपुरी तडका 3
शेतकऱ्यांचा राजा बळीराजा 3
कार्यक्रमपत्रिका : बारावे अ. भा. मराठी शेतकरी साहित्य संमेलन, जयसिंगपूर 3
श्याम सावळासा - अंगाई गीत ।।११।। 3
वांगे अमर रहे...! 3
शेतकऱ्याची व्यथा 3
जय विदर्भ? 3

Pagination

  • First page « First
  • Previous page ‹‹
  • पान 1
  • पान 2
  • Current page 3
more

लोकप्रिय लेखन (वाचनसंख्या)

शीर्षक वाचनसंख्या
हंबरून वासराले चाटते जवा गाय 32,119
कापला रेशमाच्या सुताने गळा 31,766
हरीतगृहात लाल पिवळी ढोबळी मिरची 31,743
वादळाची जात अण्णा 31,518
ऑनलाईन अग्रिम प्रतिनिधी नोंदणी : ४ थे संमेलन 31,192
गगनावरी तिरंगा - ॥२१॥ 31,162
शरद जोशी आणि माझ्यातली कार्यकर्ती 30,894
संमेलनातील कवीची निवड : कार्यपद्धती 30,755
आत्महत्या नव्हे, शेतकर्‍यांचा शासकीय खून! 30,261
विश्वस्तरीय लेखनस्पर्धा-२०१९ : निकाल 29,941
भुलाबाईची गाणी : ग्रामीण संस्कृतीचे वास्तवदर्शन 29,889
गझलेची बाराखडी व मराठी वृत्ते 29,491
कापूस व धान उत्पादक परिषदेचे आयोजन 28,949
पिकलेला काटा अन् करपलेली पिके 28,242
दुपट्टा घसरणे वगैरे वगैरे : गझल ॥३२॥ 27,995
हक्कदार लाल किल्ल्याचे ॥२८॥ 27,595
श्याम सावळासा - अंगाई गीत ।।११।। 27,464
नाकानं कांदे सोलतोस किती : नागपुरी तडका ॥३०॥ 26,983
प्रस्तावित सिलींग कायदा हेच शेतीवरचे मोठे संकट - शरद जोशी 26,786
बिपाशाले लुगडं : नागपुरी तडका ॥२०॥ 26,256

Pagination

  • First page « First
  • Previous page ‹‹
  • पान 1
  • पान 2
  • Current page 3
more

शुभारंभ - FT2

संकेतस्थळ शुभारंभ : मिती वैशाख कृ.६, रोज सोमवार, दिनांक २३ मे २०११, वेळ - सकाळी ८.२९    ©लेखनाचे सर्व हक्क प्रकाशकाचे स्वाधीन.   नियमावली

Copyright © Baliraja.Com - All rights reserved

Developed and Designed by : Gangadhar Mute For अ.भा.मराठी शेतकरी साहित्य चळवळ Sheti Arth Prabodhini