Skip to main content Skip to footer
Home

Search form

Main menu

  • Index लेखनस्पर्धा-२०२६
  • ताजे अद्यतन
  • लेखनस्पर्धा-२६
    • समग्र लेखनस्पर्धा 2014 ते 2025
  • साहित्य संमेलन
  • नवे लेखन
  • वाङ्मयशेती
  • लोकप्रिय लेखन
  • शेतकरी गीत
  • संक्षिप्त परिचय

Welcome User Block

🙏 नमस्कार पाहुणे ! शेतकरी, शेती अभ्यासक, रसिक आणि सारस्वतांच्या दुनियेत आपले स्वागत आहे. 🙏

शेती आणि महिला सक्षमीकरण

Main page content

मातीच्या कुशीत रुजलेले स्वप्न

By spatil | 4:49 PM IST, Wed November 18, 2026
कथा

मातीच्या कुशीत रुजलेलं स्वप्न
पहाटेच्या अंधारात कोंबड्याने पहिली बांग दिली आणि रखमाच्या दिवसाला सुरुवात झाली. अंगणातल्या तुळशीजवळचा दिवा अजून तेवत होता. आभाळात चांदण्यांची पखरण होती. गावाच्या टोकाला असलेल्या तिच्या छोट्याशा घरातून चुलीचा धूर बाहेर पडू लागला. चुलीवर पाणी तापत ठेवून तिने पिठाचा डबा उघडला. एका हाताने भाकरी थापत दुसऱ्या हाताने तिने शेजारी ठेवलेल्या डब्यात मुलांसाठी चटणी भरली.
घरात सगळे अजून झोपले होते. नवरा गणपत, मुलगा अमोल आणि मुलगी सायली. चौघांचं कुटुंब. नावावर तीन एकर जमीन, त्यातही अर्धी काळी आणि अर्धी मुरमाड. पावसाच्या भरवशावर शेती करणारे हे कुटुंब. पाऊस वेळेवर पडला तर घरात आनंद, नाहीतर वर्षभर कर्जाचे हिशेब आणि सावकाराच्या चकरा.
रखमा मात्र या सगळ्या परिस्थितीला सरावली होती. तिच्यासाठी शेत म्हणजे केवळ उत्पन्नाचं साधन नव्हतं. ती तिची ओळख होती. लग्न होऊन या घरात आल्यापासून तिने शेतीत स्वतःला झोकून दिलं होतं. पेरणीपासून कापणीपर्यंत प्रत्येक कामात तिचा हात असे. कधी नांगरामागे चालणाऱ्या गणपतला पाणी नेऊन देणं, कधी मजुरांसोबत खुरपणी करणं, तर कधी काढणीच्या वेळी शेतात रात्र काढणं. घर आणि शेत यांच्यामधली तिची पायपीट कधीच थांबली नव्हती.
मात्र गावात तिच्या या कष्टांची फारशी दखल घेतली जात नसे. सातबारा उताऱ्यावर नाव गणपतचं होतं. बँकेच्या कागदपत्रांवरही त्याचीच सही होती. शेतीत राबणाऱ्या रखमाचं नाव कुठेच नव्हतं.
"अगं, चहा झाला का?" गणपतने अंथरुणातूनच आवाज दिला.
"हो, करतेय. आधी तुम्ही आवरा. आज बांधावरचं पाणी पाहायला जायचंय ना?"
"हो. काल रात्री वरच्या शेतातून पाणी सोडलंय म्हणे. आपल्याकडं आलंय का ते पाहावं लागेल."
रखमाने चहा कपात ओतला. गणपत चहा घेऊन बाहेर पडला. त्याच्या मागोमाग रखमाही शेतावर जाण्याच्या तयारीला लागली.
गावात यंदा पावसाने सुरुवातीला चांगली हजेरी लावली होती. शेतकऱ्यांच्या चेहऱ्यावर समाधान होतं. पण पावसाने अचानक दडी मारली. पेरलेलं पीक उभं होतं; मात्र जमिनीला भेगा पडू लागल्या होत्या. सोयाबीनच्या शेंगा भरण्याच्या दिवसांत पाऊस थांबल्याने शेतकरी चिंतेत होते.
रखमा शेतात पोहोचली तेव्हा गणपत बांधावर उभा राहून कोरड्या जमिनीकडे पाहत होता.
"काय झालं?" तिने विचारलं.
"काय होणार? दोन दिवसांत पाऊस नाही आला तर सोयाबीन हातचं जाणार. खत, बियाणं, औषध सगळ्याचा खर्च केला. आता पदरात काय पडणार कोण जाणे!"
गणपतच्या आवाजातली हतबलता रखमाला जाणवत होती. तिने जमिनीचा एक ढेकूळ हातात घेतला. तो बोटांत चुरगळला.
"अजून आशा सोडू नका. दोन दिवसांत पाऊस आला तर पीक सावरू शकतं."
"तुझ्या आशेवरच तर वर्षं चाललीत आपली!" गणपतने उपरोधिकपणे म्हटलं.
रखमाने उत्तर दिलं नाही. तिला माहीत होतं, शेतीत आशा सोडून जगता येत नाही. पेरणी करताना शेतकरी मातीवर विश्वास ठेवतो आणि माती पावसावर. या दोघांमधला विश्वास तुटला की शेतकऱ्याचं जगणंच कोलमडतं.
घरी परतल्यावर सायली शाळेसाठी तयार होत होती. ती बारावीत शिकत होती. अभ्यासात हुशार होती. तिला पुढे कृषी महाविद्यालयात प्रवेश घ्यायचा होता.
"आई, आज शाळेत कृषी प्रदर्शनाची माहिती देणार आहेत. मला जायचंय."
"जा की. त्यात विचार करायला काय झालं?"
"पण परवा गणिताची शिकवणी आहे. तिचे पैसे अजून भरले नाहीत."
रखमा क्षणभर थांबली. घरातल्या आर्थिक परिस्थितीची जाणीव सायलीलाही होती. तिने मुलीच्या डोक्यावरून हात फिरवला.
"तू शिक. पैशांचं मी पाहते."
"आई, बाबा म्हणतात यंदा शेतीतून काही मिळालं नाही तर पुढचं शिक्षण थोडं थांबवावं लागेल."
रखमाच्या मनाला चटका बसला. तिला स्वतःला फारसं शिकता आलं नव्हतं. वडिलांच्या घरची परिस्थिती बेताची असल्याने सातवीत असतानाच तिचं शिक्षण थांबलं होतं. त्यानंतर लग्न, संसार आणि शेती. आयुष्याचा सगळा प्रवास दुसऱ्यांच्या गरजा पूर्ण करण्यात गेला. पण आपल्या मुलीच्या वाट्याला तेच आयुष्य येऊ नये, एवढीच तिची इच्छा होती.
"तुझं शिक्षण थांबणार नाही. तू मन लावून अभ्यास कर," ती ठामपणे म्हणाली.
त्या दिवशी दुपारी रखमा गावातील बचत गटाच्या बैठकीला गेली. गावातील बारा महिलांनी मिळून ‘जिजाऊ महिला बचत गट’ सुरू केला होता. सुरुवातीला महिन्याला शंभर रुपये जमा करणाऱ्या या महिलांनी आता गटाच्या माध्यमातून छोट्या-मोठ्या व्यवसायांना सुरुवात केली होती.
बैठकीत सरपंचांच्या पत्नीने सांगितले की, तालुका कृषी कार्यालयाकडून महिलांसाठी शेतकरी मार्गदर्शन शिबिर आयोजित करण्यात आले आहे. त्यात आधुनिक शेतीपद्धती, माती परीक्षण, ठिबक सिंचन आणि पीक व्यवस्थापन यांची माहिती दिली जाणार होती.
"आपल्याला काय करायचंय तिथं जाऊन? शेती तर आपण रोजच करतो," एका महिलेने सहज विचारलं.
"रोज शेती करतो म्हणून सगळं माहीत असतंच असं नाही. नवीन काही शिकायला मिळालं तर आपल्यालाच फायदा होईल," रखमा म्हणाली.
तिच्या बोलण्याला काही महिलांनी दुजोरा दिला. अखेर गटातील सर्व महिलांनी शिबिराला जाण्याचं ठरवलं.
दोन दिवसांनी त्या तालुक्याच्या ठिकाणी पोहोचल्या. कृषी अधिकाऱ्यांनी महिलांना शेतीतील बदलांची माहिती दिली. कमी पाण्यात अधिक उत्पादन कसं घेता येईल, जमिनीच्या आरोग्याची काळजी कशी घ्यावी, पिकांवर रोग पडल्यास तज्ज्ञांचा सल्ला कसा घ्यावा, याबाबत मार्गदर्शन केलं.
रखमा सगळं लक्षपूर्वक ऐकत होती. विशेषतः माती परीक्षणाबद्दलची माहिती तिला महत्त्वाची वाटली. आपल्या शेतात दरवर्षी खतांचा खर्च वाढत होता; पण उत्पादन मात्र अपेक्षेप्रमाणे मिळत नव्हतं.
"साहेब, आमच्या शेतात सोयाबीन आणि हरभरा घेतो. पण खतं टाकूनही उत्पादन कमी येतं. माती तपासणी केली तर नेमकं काय समजतं?" तिने विचारलं.
अधिकाऱ्यांनी तिला मातीचा नमुना कसा घ्यायचा, तो कुठे द्यायचा आणि अहवालानुसार खतांचा वापर कसा करायचा, हे समजावून सांगितलं.
त्या दिवशी रखमा घरी परतली तेव्हा तिच्या हातात माहितीपत्रकांचा गठ्ठा होता. गणपतने ते पाहून विचारलं, "काय गं, एवढं काय आणलंय?"
"शेतीविषयक माहिती आहे. आपली माती तपासून घ्यायची आहे."
"कशाला? इतकी वर्षं शेती करतोय. आता काय नवीन शिकायचं?"
"म्हणूनच तर तपासून घ्यायची. दरवर्षी खतांचा खर्च वाढतोय. त्यापेक्षा जमिनीला नेमकं काय हवंय ते समजलं तर बरं होईल."
गणपतने तिच्याकडे पाहिलं. त्याला तिचं म्हणणं पूर्णपणे पटलं नव्हतं; पण त्याने विरोधही केला नाही.
दुसऱ्याच दिवशी रखमाने शेतातील मातीचे नमुने गोळा केले. कृषी सहाय्यकाच्या मदतीने ते प्रयोगशाळेत पाठवले. काही दिवसांनी अहवाल आला. जमिनीत काही अन्नद्रव्यांची कमतरता असल्याचं त्यातून स्पष्ट झालं. अधिकाऱ्यांच्या सल्ल्यानुसार तिने खतांचा वापर आणि पिकांचं नियोजन बदलण्याचं ठरवलं.
दरम्यान, गावात महिलांच्या बचत गटाची बैठक पुन्हा झाली. यावेळी एका स्वयंसेवी संस्थेच्या प्रतिनिधीने महिलांना शेतीपूरक व्यवसायांची माहिती दिली. घरच्या घरी पापड, लोणची, मसाले, डाळी प्रक्रिया आणि धान्य स्वच्छता यांसारखे व्यवसाय करता येतील, असं तिने सांगितलं.
रखमाच्या मनात एक विचार चमकून गेला. गावात अनेक महिलांच्या घरी ज्वारी, बाजरी, तूर, हरभरा आणि शेंगदाणे पिकत होते. मात्र त्यांची विक्री कच्च्या मालाच्या स्वरूपातच होत होती. गावातच प्रक्रिया करून वस्तू विकल्या तर अधिक उत्पन्न मिळू शकेल.
तिने हा विचार बैठकीत मांडला.
"आपण सगळ्या मिळून धान्य स्वच्छ करून, निवडून, पॅकिंग करून विकलं तर? गावातल्या लोकांनाही शुद्ध माल मिळेल आणि आपल्यालाही रोजगार मिळेल."
सुरुवातीला काही महिलांनी शंका व्यक्त केली. भांडवल कुठून आणायचं, माल विकायचा कुठे, बाजारपेठ कशी मिळवायची, असे प्रश्न होते. पण रखमा मागे हटायला तयार नव्हती.
"आपण सुरुवात छोटी करू. आधी घरच्या धान्यापासून काम सुरू करू. जमलं तर पुढे वाढवू."
अखेर बचत गटाने ज्वारी-बाजरीचं पीठ आणि घरगुती मसाले तयार करण्याचा निर्णय घेतला. गटाच्या जमा पैशातून आवश्यक साहित्य घेतलं. महिलांनी आपापसात कामांची विभागणी केली. कुणी धान्य निवडायचं, कुणी स्वच्छ करायचं, कुणी दळण दळून आणायचं, तर कुणी पाकिटं तयार करायची.
पहिल्या दिवशी तयार झालेली पाकिटं पाहून महिलांच्या चेहऱ्यावर आनंद होता. प्रत्येक पाकिटावर गटाचं नाव आणि संपर्क क्रमांक छापलेला होता. गावातील किराणा दुकानांतून विक्रीला सुरुवात झाली. सुरुवातीला प्रतिसाद कमी होता; पण वस्तूंची गुणवत्ता पाहून हळूहळू मागणी वाढू लागली.
रखमाच्या घरी मात्र अजूनही आर्थिक विवंचना कायम होती. पावसाने साथ दिली नव्हती. सोयाबीनचं उत्पादन कमी झालं. बाजारभावही घसरले. गणपतच्या चेहऱ्यावर चिंतेच्या रेषा वाढत होत्या.
एके दिवशी गावातील व्यापारी शेतमाल खरेदीसाठी आला. त्याने सोयाबीनचा भाव सांगितला. गणपतने त्याच्याशी बोलणी केली; पण व्यापारी कमी भाव देत होता.
"यापेक्षा कमी भावात माल देणार नाही," गणपत म्हणाला.
"मग ठेवून द्या घरात. बाजारात भाव वाढला की विकून टाका," व्यापारी उपहासाने म्हणाला.
व्यापारी निघून गेला. गणपत अस्वस्थ झाला.
"काय करायचं आता? घरखर्च, मुलीची फी, बँकेचं कर्ज सगळं डोक्यावर आहे."
रखमा शांतपणे म्हणाली, "आपण एकट्याने माल विकण्यापेक्षा गावातील इतर शेतकऱ्यांनाही सोबत घेऊ. सगळ्यांचा माल एकत्र केला तर बाजारात चांगली बोलणी करता येतील."
"हे सगळं बोलायला सोपं असतं. प्रत्यक्षात कोण ऐकणार आपलं?"
"ऐकतील. आधी प्रयत्न तर करू."
तिने बचत गटातील महिलांशी चर्चा केली. त्यांच्या घरातील पुरुष शेतकरीही तयार झाले. गावातील काही शेतकऱ्यांनी आपला माल एकत्र करून विकण्याचं ठरवलं. कृषी उत्पन्न बाजार समितीतील दरांची माहिती घेण्यात आली. वाहतुकीचा खर्च वजा करून कोणत्या बाजारात माल विकल्यास अधिक फायदा होईल, याचा हिशेब करण्यात आला.
पहिल्याच प्रयत्नात फार मोठा फायदा झाला नाही; पण व्यापाऱ्याच्या मनमानीपेक्षा चांगला भाव मिळाला. शेतकऱ्यांना आपल्या एकजुटीची ताकद समजली.
याच काळात सायलीच्या बारावीच्या परीक्षेचा निकाल लागला. तिला चांगले गुण मिळाले होते. कृषी महाविद्यालयात प्रवेश मिळण्याची शक्यता होती. निकाल पाहून रखमाच्या डोळ्यांत पाणी आलं.
"आई, माझे गुण चांगले आलेत!" सायली आनंदाने म्हणाली.
"मला माहीत होतं. तू मेहनत केली होतीस."
"आता पुढे प्रवेश घ्यायचा आहे. पण फी..."
रखमाने मुलीचा हात हातात घेतला.
"त्याची काळजी करू नकोस. तुझं शिक्षण पूर्ण करायचं, एवढंच लक्षात ठेव."
गणपत मात्र खर्चाचा विचार करून गप्प होता. त्याला मुलीला शिकवायचं होतं; पण शेतीची परिस्थिती त्याला अडवत होती.
त्या रात्री रखमाने त्याच्याशी बोलण्याचं ठरवलं.
"सायलीला शिकू द्या. आपल्याला जमेल तसं करू. माझ्या बचत गटाचं कामही आता वाढतंय. थोडं उत्पन्न त्यातून मिळतंय."
"पण सगळा खर्च कसा भागवणार?"
"आपण दोघं मिळून मार्ग काढू. मुलीच्या शिक्षणासाठी पैसे खर्च केले तर ते वाया जाणार नाहीत."
गणपत काही वेळ शांत राहिला. मग म्हणाला, "तू जे ठरवतेस ते करून दाखवतेस. सायलीला शिकवू."
रखमाला त्या एका वाक्यात मोठा आधार मिळाला.
काही महिन्यांनी बचत गटाच्या उत्पादनांना तालुक्यातील आठवडी बाजारात जागा मिळाली. महिलांनी एकत्रितपणे स्टॉल लावला. ज्वारीचं पीठ, बाजरीचं पीठ, घरगुती मसाले, भाजणी आणि लोणची यांना चांगला प्रतिसाद मिळाला. काही ग्राहकांनी पुढील महिन्यासाठीही मागणी नोंदवली.
गटातील महिलांच्या हातात स्वतःचे पैसे येऊ लागले. पूर्वी घरखर्चासाठी नवऱ्याकडे पैसे मागणाऱ्या महिलांना आता स्वतःच्या गरजा भागवता येऊ लागल्या. कुणी मुलांच्या वह्या-पुस्तकांचा खर्च उचलला, तर कुणी घरासाठी आवश्यक वस्तू घेतल्या.
रखमाच्या मनात मात्र आणखी एक विचार होता. गावातील महिलांना शेतीत राबूनही शेतकरी म्हणून ओळख मिळत नव्हती. जमिनीच्या कागदपत्रांपासून ते बँकेच्या व्यवहारांपर्यंत सर्वत्र पुरुषांचीच नावं होती. महिलांचे कष्ट मात्र गृहीत धरले जात होते.
एकदा तालुका स्तरावरील महिला शेतकरी मेळाव्यात तिला बोलण्याची संधी मिळाली.
"आम्ही बायका घरही सांभाळतो आणि शेतीही. पेरणीच्या वेळी बियाणं निवडण्यापासून काढणीच्या वेळी धान्य साठवण्यापर्यंत प्रत्येक कामात आमचा सहभाग असतो. पण शेतकरी म्हणून आमची ओळख कुठे आहे? शेतीच्या निर्णयांत महिलांचा सहभाग वाढायला हवा. त्यांना प्रशिक्षण, कर्ज आणि बाजारपेठेची माहिती मिळायला हवी. शेतीत राबणाऱ्या महिलांच्या कामाची दखल घेतली पाहिजे," ती म्हणाली.
तिचं बोलणं ऐकून उपस्थित महिलांनी टाळ्या वाजवल्या. कृषी अधिकाऱ्यांनीही तिच्या मुद्द्यांची दखल घेतली.
गावात परतल्यावर रखमाने महिलांना एकत्र करून शेतीविषयक प्रशिक्षणाची मागणी केली. पुढील महिन्यात गावातच कृषी मार्गदर्शन शिबिर आयोजित करण्यात आलं. महिलांना बीजप्रक्रिया, सेंद्रिय खतनिर्मिती, किचन गार्डन, पशुपालन आणि पीक व्यवस्थापन यांची माहिती देण्यात आली.
दरम्यान, गणपतच्या मनातही रखमाविषयीचा दृष्टिकोन बदलत होता. पूर्वी तिचं शेतातलं काम त्याला स्वाभाविक वाटायचं. आता मात्र शेतीच्या प्रत्येक निर्णयात तो तिचं मत विचारू लागला होता. शेतात कोणतं पीक घ्यायचं, किती क्षेत्रावर पेरणी करायची, खर्च किती करायचा, याबाबत दोघं एकत्र चर्चा करू लागले.
पुढील हंगामासाठी त्यांनी पिकांचं नियोजन बदललं. काही क्षेत्रावर सोयाबीन, काही क्षेत्रावर तूर आणि बांधावर भाजीपाला लावण्याचं ठरवलं. शेतातील पाण्याचा काटकसरीने वापर करण्यासाठी ठिबक सिंचनाचा विचार केला. कृषी विभागाच्या मार्गदर्शनानुसार उपलब्ध योजनांची माहिती घेतली.
सायलीला कृषी महाविद्यालयात प्रवेश मिळाला. प्रवेशाच्या दिवशी रखमा तिच्यासोबत गेली होती. महाविद्यालयाच्या प्रवेशद्वारातून आत जाताना सायलीने आईचा हात घट्ट धरला.
"आई, मी शिकून शेतीत नवीन प्रयोग करणार आहे. आपल्या गावातल्या शेतकऱ्यांना मदत करणार आहे."
रखमाने मुलीकडे पाहिलं. तिच्या चेहऱ्यावर आत्मविश्वास होता.
"कर बाळा. पण एक लक्षात ठेव, शेतीकडे केवळ व्यवसाय म्हणून पाहू नकोस. या मातीत अनेकांच्या जगण्याचा श्वास आहे."
सायलीने मान हलवली.
काळ पुढे सरकत होता. रखमाच्या बचत गटाचं काम आता केवळ गावापुरतं मर्यादित राहिलं नव्हतं. तालुक्यातील काही दुकानांत त्यांच्या उत्पादनांची विक्री सुरू झाली होती. महिलांनी मिळून उत्पादनांची गुणवत्ता कायम ठेवण्यावर भर दिला. प्रत्येक महिन्याला बैठकीत जमा-खर्चाचा हिशेब मांडला जाई. व्यवसायातील नफा महिलांमध्ये ठरलेल्या प्रमाणात वाटला जाई.
एक दिवस गावात जोरदार पाऊस झाला. अनेक दिवसांपासून कोरड्या पडलेल्या शेताला पाणी मिळालं. रखमा शेताच्या बांधावर उभी राहून पावसाच्या सरी अंगावर घेत होती. तिच्या शेजारी गणपत उभा होता.
"यंदा पीक चांगलं येईल असं वाटतंय," तो म्हणाला.
"हो. पण पावसावरच सगळं सोपवून चालणार नाही. पाण्याचं नियोजन आणि जमिनीची काळजी घ्यावी लागेल."
गणपत हसला.
"आता तूच मला शेती शिकवतेस."
"शेती कुणा एकाची नसते. आपण दोघंही शिकतोय."
दोघंही हसले.
पावसाच्या सरींनी शेतातील मातीचा सुगंध दरवळू लागला. रखमाने ओंजळीत थोडी माती घेतली. तिच्या हातातली ती माती आता केवळ जगण्याचं साधन नव्हती. त्यात तिच्या कष्टांची ओळख होती, बचत गटातील महिलांच्या स्वावलंबनाची कहाणी होती आणि सायलीच्या भविष्याची स्वप्नं होती.
काही दिवसांनी गावातील ग्रामसभेत महिला बचत गटाच्या कामाचा उल्लेख झाला. ग्रामपंचायतीने गावातील महिलांसाठी स्वतंत्र प्रशिक्षण केंद्र सुरू करण्याचा प्रस्ताव मांडला. रखमाला त्या उपक्रमाच्या नियोजनात सहभागी करून घेण्यात आलं.
गावातील अनेक महिलांनी तिच्याकडे येऊन आपले प्रश्न मांडायला सुरुवात केली. कुणाला शेतीसाठी कर्ज हवं होतं, कुणाला पशुपालन सुरू करायचं होतं, तर कुणाला मुलीच्या शिक्षणासाठी मदत हवी होती. रखमा प्रत्येकाचं म्हणणं शांतपणे ऐकत होती. तिला माहीत होतं, प्रत्येक घराची परिस्थिती वेगळी असते; पण अडचणींचं स्वरूप मात्र अनेकदा सारखंच असतं.
एकदा शेतावर काम करताना गावातील वृद्ध कमलाबाई म्हणाल्या, "रखमे, तुझ्यामुळे आमच्या बायकांना चार पैसे हातात मिळू लागले. आधी दिवसभर शेतात राबायचं, घरी आल्यावर चूल पेटवायची. स्वतःसाठी कधी काही करायचं, याचा विचारही केला नव्हता."
रखमा म्हणाली, "आपण सगळ्या मिळून काम केलं म्हणून हे शक्य झालं. एकी नसती तर काहीच झालं नसतं."
कमलाबाईंनी तिच्या डोक्यावर हात ठेवला.
"तुझं भलं होऊ दे. आमच्या पिढीला जे जमलं नाही, ते तुम्ही करताय."
त्या शब्दांनी रखमाचं मन भरून आलं.
संध्याकाळी ती घरी परतली तेव्हा अंगणात सायलीचा फोन आला होता. ती महाविद्यालयातील प्राध्यापकांसोबत शेतकरी महिलांच्या अनुभवांवर आधारित एक छोटा अभ्यास करत होती.
"आई, मला तुझ्याशी खूप बोलायचं आहे. आमच्या प्रकल्पासाठी गावातील महिला शेतकऱ्यांच्या मुलाखती घ्यायच्या आहेत. तू मला मदत करशील ना?"
"अगं, त्यासाठी विचारायचं काय? गावातल्या सगळ्या महिलांना घेऊन ये. त्यांचे अनुभव लिहून ठेव."
फोन ठेवल्यानंतर रखमा बराच वेळ विचार करत बसली. आयुष्यभर तिने शेती केली, घर सांभाळलं, मुलांना वाढवलं. तिच्या कष्टांची कुठे नोंद नव्हती. पण आता तिच्या अनुभवांना शब्द मिळणार होते. तिच्यासारख्या अनेक महिलांच्या जगण्याची कहाणी पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचणार होती.
दुसऱ्या दिवशी पहाटे पुन्हा कोंबड्याने बांग दिली. रखमा नेहमीप्रमाणे उठली. चूल पेटवली, भाकऱ्या थापल्या आणि घरातील कामं उरकली. मात्र आज तिच्या पावलांत वेगळाच उत्साह होता. शेतात जाण्यापूर्वी तिने बचत गटाच्या महिलांना फोन केला. दुपारी सगळ्यांची बैठक ठरली होती.
घरातून बाहेर पडताना तिने एकदा मागे वळून पाहिलं. अंगणात सायलीने लावलेली तुळस वाऱ्यावर डोलत होती. तिच्या मनात विचार आला, रोपटं लहान असलं तरी योग्य वेळी पाणी, खत आणि काळजी मिळाली तर ते मोठं होतं. माणसांचंही तसंच असतं. संधी मिळाली, विश्वास मिळाला आणि कष्टांना दिशा मिळाली तर कोणाचंही आयुष्य बदलू शकतं.
शेताच्या वाटेवरून चालताना तिला दूरवर हिरवीगार पिकं दिसत होती. बांधावरून वाहणाऱ्या पाण्याचा आवाज कानावर पडत होता. काही महिला शेतात काम करत होत्या. कुणाच्या डोक्यावर भाऱ्याची पाटी होती, कुणाच्या हातात खुरपं, तर कुणी जनावरांसाठी चारा गोळा करत होतं.
रखमाने त्यांच्याकडे पाहिलं. प्रत्येक चेहऱ्यामागे एक संसार होता, प्रत्येक हातामागे एक कहाणी होती. या हातांनी शेतात बी पेरलं होतं, घरात चूल पेटवली होती आणि संकटांच्या काळात कुटुंबाला आधार दिला होता. मात्र या हातांना ओळख मिळण्याची गरज होती.
तिने पायाखालच्या मातीला स्पर्श केला.
या मातीत तिचं बालपण नव्हतं, पण संसार होता. या मातीत तिच्या कष्टांचा घाम मिसळला होता. याच मातीतून मुलांच्या भविष्याची स्वप्नं उगवली होती. तिला आता समजलं होतं की, शेती समृद्ध व्हायची असेल तर केवळ जमिनीला पाणी देऊन चालणार नाही; त्या जमिनीवर राबणाऱ्या माणसांनाही सन्मान द्यावा लागेल. विशेषतः स्त्रीच्या कष्टांना नाव, अधिकार आणि योग्य मोबदला मिळाला पाहिजे.
कारण शेतात उगवणारं पीक फक्त शेतकऱ्याचं नसतं. त्याच्या प्रत्येक कणात घरातील स्त्रीच्या कष्टांचाही वाटा असतो.
आणि म्हणूनच रखमाला आता आपल्या नावाची पाटी घराबाहेर लावण्यापेक्षा शेताच्या बांधावर लावावीशी वाटत होती.
‘रखमा गणपत पाटील — शेतकरी.’
त्या पाटीवरचं नाव केवळ तिचं नव्हतं. ते गावोगावी शेतात राबणाऱ्या, घर सांभाळणाऱ्या आणि स्वतःच्या स्वप्नांना पुन्हा एकदा अंकुर फुटावा म्हणून झटणाऱ्या प्रत्येक स्त्रीचं होतं.
तिने पुन्हा एकदा माती हातात घेतली. मातीचा सुगंध नाकात भरून घेतला आणि ती शेताच्या दिशेने चालू लागली.
तिच्या पावलांखाली माती होती आणि डोळ्यांसमोर भविष्य.

महिला आणि शेती
ग्रामीण जीवन
महिला सक्षमीकरण
शेतकरी महिला
ग्रामीण अर्थव्यवस्था
ग्रामीण महिला उद्योजकता
शेती आणि महिला सक्षमीकरण
  • Read more about मातीच्या कुशीत रुजलेले स्वप्न
  • 1 comment
  • Log in or register to post comments
  • 4 views

प्रतिसाद (1)

मातीच्या कुशीत रुजलेले स्वप्न

spatil

बुधवार, November 18, 2026 - 16:51
Permalink
New

मातीच्या कुशीत रुजलेलं स्वप्न
पहाटेच्या अंधारात कोंबड्याने पहिली बांग दिली आणि रखमाच्या दिवसाला सुरुवात झाली. अंगणातल्या तुळशीजवळचा दिवा अजून तेवत होता. आभाळात चांदण्यांची पखरण होती. गावाच्या टोकाला असलेल्या तिच्या छोट्याशा घरातून चुलीचा धूर बाहेर पडू लागला. चुलीवर पाणी तापत ठेवून तिने पिठाचा डबा उघडला. एका हाताने भाकरी थापत दुसऱ्या हाताने तिने शेजारी ठेवलेल्या डब्यात मुलांसाठी चटणी भरली.
घरात सगळे अजून झोपले होते. नवरा गणपत, मुलगा अमोल आणि मुलगी सायली. चौघांचं कुटुंब. नावावर तीन एकर जमीन, त्यातही अर्धी काळी आणि अर्धी मुरमाड. पावसाच्या भरवशावर शेती करणारे हे कुटुंब. पाऊस वेळेवर पडला तर घरात आनंद, नाहीतर वर्षभर कर्जाचे हिशेब आणि सावकाराच्या चकरा.
रखमा मात्र या सगळ्या परिस्थितीला सरावली होती. तिच्यासाठी शेत म्हणजे केवळ उत्पन्नाचं साधन नव्हतं. ती तिची ओळख होती. लग्न होऊन या घरात आल्यापासून तिने शेतीत स्वतःला झोकून दिलं होतं. पेरणीपासून कापणीपर्यंत प्रत्येक कामात तिचा हात असे. कधी नांगरामागे चालणाऱ्या गणपतला पाणी नेऊन देणं, कधी मजुरांसोबत खुरपणी करणं, तर कधी काढणीच्या वेळी शेतात रात्र काढणं. घर आणि शेत यांच्यामधली तिची पायपीट कधीच थांबली नव्हती.
मात्र गावात तिच्या या कष्टांची फारशी दखल घेतली जात नसे. सातबारा उताऱ्यावर नाव गणपतचं होतं. बँकेच्या कागदपत्रांवरही त्याचीच सही होती. शेतीत राबणाऱ्या रखमाचं नाव कुठेच नव्हतं.
"अगं, चहा झाला का?" गणपतने अंथरुणातूनच आवाज दिला.
"हो, करतेय. आधी तुम्ही आवरा. आज बांधावरचं पाणी पाहायला जायचंय ना?"
"हो. काल रात्री वरच्या शेतातून पाणी सोडलंय म्हणे. आपल्याकडं आलंय का ते पाहावं लागेल."
रखमाने चहा कपात ओतला. गणपत चहा घेऊन बाहेर पडला. त्याच्या मागोमाग रखमाही शेतावर जाण्याच्या तयारीला लागली.
गावात यंदा पावसाने सुरुवातीला चांगली हजेरी लावली होती. शेतकऱ्यांच्या चेहऱ्यावर समाधान होतं. पण पावसाने अचानक दडी मारली. पेरलेलं पीक उभं होतं; मात्र जमिनीला भेगा पडू लागल्या होत्या. सोयाबीनच्या शेंगा भरण्याच्या दिवसांत पाऊस थांबल्याने शेतकरी चिंतेत होते.
रखमा शेतात पोहोचली तेव्हा गणपत बांधावर उभा राहून कोरड्या जमिनीकडे पाहत होता.
"काय झालं?" तिने विचारलं.
"काय होणार? दोन दिवसांत पाऊस नाही आला तर सोयाबीन हातचं जाणार. खत, बियाणं, औषध सगळ्याचा खर्च केला. आता पदरात काय पडणार कोण जाणे!"
गणपतच्या आवाजातली हतबलता रखमाला जाणवत होती. तिने जमिनीचा एक ढेकूळ हातात घेतला. तो बोटांत चुरगळला.
"अजून आशा सोडू नका. दोन दिवसांत पाऊस आला तर पीक सावरू शकतं."
"तुझ्या आशेवरच तर वर्षं चाललीत आपली!" गणपतने उपरोधिकपणे म्हटलं.
रखमाने उत्तर दिलं नाही. तिला माहीत होतं, शेतीत आशा सोडून जगता येत नाही. पेरणी करताना शेतकरी मातीवर विश्वास ठेवतो आणि माती पावसावर. या दोघांमधला विश्वास तुटला की शेतकऱ्याचं जगणंच कोलमडतं.
घरी परतल्यावर सायली शाळेसाठी तयार होत होती. ती बारावीत शिकत होती. अभ्यासात हुशार होती. तिला पुढे कृषी महाविद्यालयात प्रवेश घ्यायचा होता.
"आई, आज शाळेत कृषी प्रदर्शनाची माहिती देणार आहेत. मला जायचंय."
"जा की. त्यात विचार करायला काय झालं?"
"पण परवा गणिताची शिकवणी आहे. तिचे पैसे अजून भरले नाहीत."
रखमा क्षणभर थांबली. घरातल्या आर्थिक परिस्थितीची जाणीव सायलीलाही होती. तिने मुलीच्या डोक्यावरून हात फिरवला.
"तू शिक. पैशांचं मी पाहते."
"आई, बाबा म्हणतात यंदा शेतीतून काही मिळालं नाही तर पुढचं शिक्षण थोडं थांबवावं लागेल."
रखमाच्या मनाला चटका बसला. तिला स्वतःला फारसं शिकता आलं नव्हतं. वडिलांच्या घरची परिस्थिती बेताची असल्याने सातवीत असतानाच तिचं शिक्षण थांबलं होतं. त्यानंतर लग्न, संसार आणि शेती. आयुष्याचा सगळा प्रवास दुसऱ्यांच्या गरजा पूर्ण करण्यात गेला. पण आपल्या मुलीच्या वाट्याला तेच आयुष्य येऊ नये, एवढीच तिची इच्छा होती.
"तुझं शिक्षण थांबणार नाही. तू मन लावून अभ्यास कर," ती ठामपणे म्हणाली.
त्या दिवशी दुपारी रखमा गावातील बचत गटाच्या बैठकीला गेली. गावातील बारा महिलांनी मिळून ‘जिजाऊ महिला बचत गट’ सुरू केला होता. सुरुवातीला महिन्याला शंभर रुपये जमा करणाऱ्या या महिलांनी आता गटाच्या माध्यमातून छोट्या-मोठ्या व्यवसायांना सुरुवात केली होती.
बैठकीत सरपंचांच्या पत्नीने सांगितले की, तालुका कृषी कार्यालयाकडून महिलांसाठी शेतकरी मार्गदर्शन शिबिर आयोजित करण्यात आले आहे. त्यात आधुनिक शेतीपद्धती, माती परीक्षण, ठिबक सिंचन आणि पीक व्यवस्थापन यांची माहिती दिली जाणार होती.
"आपल्याला काय करायचंय तिथं जाऊन? शेती तर आपण रोजच करतो," एका महिलेने सहज विचारलं.
"रोज शेती करतो म्हणून सगळं माहीत असतंच असं नाही. नवीन काही शिकायला मिळालं तर आपल्यालाच फायदा होईल," रखमा म्हणाली.
तिच्या बोलण्याला काही महिलांनी दुजोरा दिला. अखेर गटातील सर्व महिलांनी शिबिराला जाण्याचं ठरवलं.
दोन दिवसांनी त्या तालुक्याच्या ठिकाणी पोहोचल्या. कृषी अधिकाऱ्यांनी महिलांना शेतीतील बदलांची माहिती दिली. कमी पाण्यात अधिक उत्पादन कसं घेता येईल, जमिनीच्या आरोग्याची काळजी कशी घ्यावी, पिकांवर रोग पडल्यास तज्ज्ञांचा सल्ला कसा घ्यावा, याबाबत मार्गदर्शन केलं.
रखमा सगळं लक्षपूर्वक ऐकत होती. विशेषतः माती परीक्षणाबद्दलची माहिती तिला महत्त्वाची वाटली. आपल्या शेतात दरवर्षी खतांचा खर्च वाढत होता; पण उत्पादन मात्र अपेक्षेप्रमाणे मिळत नव्हतं.
"साहेब, आमच्या शेतात सोयाबीन आणि हरभरा घेतो. पण खतं टाकूनही उत्पादन कमी येतं. माती तपासणी केली तर नेमकं काय समजतं?" तिने विचारलं.
अधिकाऱ्यांनी तिला मातीचा नमुना कसा घ्यायचा, तो कुठे द्यायचा आणि अहवालानुसार खतांचा वापर कसा करायचा, हे समजावून सांगितलं.
त्या दिवशी रखमा घरी परतली तेव्हा तिच्या हातात माहितीपत्रकांचा गठ्ठा होता. गणपतने ते पाहून विचारलं, "काय गं, एवढं काय आणलंय?"
"शेतीविषयक माहिती आहे. आपली माती तपासून घ्यायची आहे."
"कशाला? इतकी वर्षं शेती करतोय. आता काय नवीन शिकायचं?"
"म्हणूनच तर तपासून घ्यायची. दरवर्षी खतांचा खर्च वाढतोय. त्यापेक्षा जमिनीला नेमकं काय हवंय ते समजलं तर बरं होईल."
गणपतने तिच्याकडे पाहिलं. त्याला तिचं म्हणणं पूर्णपणे पटलं नव्हतं; पण त्याने विरोधही केला नाही.
दुसऱ्याच दिवशी रखमाने शेतातील मातीचे नमुने गोळा केले. कृषी सहाय्यकाच्या मदतीने ते प्रयोगशाळेत पाठवले. काही दिवसांनी अहवाल आला. जमिनीत काही अन्नद्रव्यांची कमतरता असल्याचं त्यातून स्पष्ट झालं. अधिकाऱ्यांच्या सल्ल्यानुसार तिने खतांचा वापर आणि पिकांचं नियोजन बदलण्याचं ठरवलं.
दरम्यान, गावात महिलांच्या बचत गटाची बैठक पुन्हा झाली. यावेळी एका स्वयंसेवी संस्थेच्या प्रतिनिधीने महिलांना शेतीपूरक व्यवसायांची माहिती दिली. घरच्या घरी पापड, लोणची, मसाले, डाळी प्रक्रिया आणि धान्य स्वच्छता यांसारखे व्यवसाय करता येतील, असं तिने सांगितलं.
रखमाच्या मनात एक विचार चमकून गेला. गावात अनेक महिलांच्या घरी ज्वारी, बाजरी, तूर, हरभरा आणि शेंगदाणे पिकत होते. मात्र त्यांची विक्री कच्च्या मालाच्या स्वरूपातच होत होती. गावातच प्रक्रिया करून वस्तू विकल्या तर अधिक उत्पन्न मिळू शकेल.
तिने हा विचार बैठकीत मांडला.
"आपण सगळ्या मिळून धान्य स्वच्छ करून, निवडून, पॅकिंग करून विकलं तर? गावातल्या लोकांनाही शुद्ध माल मिळेल आणि आपल्यालाही रोजगार मिळेल."
सुरुवातीला काही महिलांनी शंका व्यक्त केली. भांडवल कुठून आणायचं, माल विकायचा कुठे, बाजारपेठ कशी मिळवायची, असे प्रश्न होते. पण रखमा मागे हटायला तयार नव्हती.
"आपण सुरुवात छोटी करू. आधी घरच्या धान्यापासून काम सुरू करू. जमलं तर पुढे वाढवू."
अखेर बचत गटाने ज्वारी-बाजरीचं पीठ आणि घरगुती मसाले तयार करण्याचा निर्णय घेतला. गटाच्या जमा पैशातून आवश्यक साहित्य घेतलं. महिलांनी आपापसात कामांची विभागणी केली. कुणी धान्य निवडायचं, कुणी स्वच्छ करायचं, कुणी दळण दळून आणायचं, तर कुणी पाकिटं तयार करायची.
पहिल्या दिवशी तयार झालेली पाकिटं पाहून महिलांच्या चेहऱ्यावर आनंद होता. प्रत्येक पाकिटावर गटाचं नाव आणि संपर्क क्रमांक छापलेला होता. गावातील किराणा दुकानांतून विक्रीला सुरुवात झाली. सुरुवातीला प्रतिसाद कमी होता; पण वस्तूंची गुणवत्ता पाहून हळूहळू मागणी वाढू लागली.
रखमाच्या घरी मात्र अजूनही आर्थिक विवंचना कायम होती. पावसाने साथ दिली नव्हती. सोयाबीनचं उत्पादन कमी झालं. बाजारभावही घसरले. गणपतच्या चेहऱ्यावर चिंतेच्या रेषा वाढत होत्या.
एके दिवशी गावातील व्यापारी शेतमाल खरेदीसाठी आला. त्याने सोयाबीनचा भाव सांगितला. गणपतने त्याच्याशी बोलणी केली; पण व्यापारी कमी भाव देत होता.
"यापेक्षा कमी भावात माल देणार नाही," गणपत म्हणाला.
"मग ठेवून द्या घरात. बाजारात भाव वाढला की विकून टाका," व्यापारी उपहासाने म्हणाला.
व्यापारी निघून गेला. गणपत अस्वस्थ झाला.
"काय करायचं आता? घरखर्च, मुलीची फी, बँकेचं कर्ज सगळं डोक्यावर आहे."
रखमा शांतपणे म्हणाली, "आपण एकट्याने माल विकण्यापेक्षा गावातील इतर शेतकऱ्यांनाही सोबत घेऊ. सगळ्यांचा माल एकत्र केला तर बाजारात चांगली बोलणी करता येतील."
"हे सगळं बोलायला सोपं असतं. प्रत्यक्षात कोण ऐकणार आपलं?"
"ऐकतील. आधी प्रयत्न तर करू."
तिने बचत गटातील महिलांशी चर्चा केली. त्यांच्या घरातील पुरुष शेतकरीही तयार झाले. गावातील काही शेतकऱ्यांनी आपला माल एकत्र करून विकण्याचं ठरवलं. कृषी उत्पन्न बाजार समितीतील दरांची माहिती घेण्यात आली. वाहतुकीचा खर्च वजा करून कोणत्या बाजारात माल विकल्यास अधिक फायदा होईल, याचा हिशेब करण्यात आला.
पहिल्याच प्रयत्नात फार मोठा फायदा झाला नाही; पण व्यापाऱ्याच्या मनमानीपेक्षा चांगला भाव मिळाला. शेतकऱ्यांना आपल्या एकजुटीची ताकद समजली.
याच काळात सायलीच्या बारावीच्या परीक्षेचा निकाल लागला. तिला चांगले गुण मिळाले होते. कृषी महाविद्यालयात प्रवेश मिळण्याची शक्यता होती. निकाल पाहून रखमाच्या डोळ्यांत पाणी आलं.
"आई, माझे गुण चांगले आलेत!" सायली आनंदाने म्हणाली.
"मला माहीत होतं. तू मेहनत केली होतीस."
"आता पुढे प्रवेश घ्यायचा आहे. पण फी..."
रखमाने मुलीचा हात हातात घेतला.
"त्याची काळजी करू नकोस. तुझं शिक्षण पूर्ण करायचं, एवढंच लक्षात ठेव."
गणपत मात्र खर्चाचा विचार करून गप्प होता. त्याला मुलीला शिकवायचं होतं; पण शेतीची परिस्थिती त्याला अडवत होती.
त्या रात्री रखमाने त्याच्याशी बोलण्याचं ठरवलं.
"सायलीला शिकू द्या. आपल्याला जमेल तसं करू. माझ्या बचत गटाचं कामही आता वाढतंय. थोडं उत्पन्न त्यातून मिळतंय."
"पण सगळा खर्च कसा भागवणार?"
"आपण दोघं मिळून मार्ग काढू. मुलीच्या शिक्षणासाठी पैसे खर्च केले तर ते वाया जाणार नाहीत."
गणपत काही वेळ शांत राहिला. मग म्हणाला, "तू जे ठरवतेस ते करून दाखवतेस. सायलीला शिकवू."
रखमाला त्या एका वाक्यात मोठा आधार मिळाला.
काही महिन्यांनी बचत गटाच्या उत्पादनांना तालुक्यातील आठवडी बाजारात जागा मिळाली. महिलांनी एकत्रितपणे स्टॉल लावला. ज्वारीचं पीठ, बाजरीचं पीठ, घरगुती मसाले, भाजणी आणि लोणची यांना चांगला प्रतिसाद मिळाला. काही ग्राहकांनी पुढील महिन्यासाठीही मागणी नोंदवली.
गटातील महिलांच्या हातात स्वतःचे पैसे येऊ लागले. पूर्वी घरखर्चासाठी नवऱ्याकडे पैसे मागणाऱ्या महिलांना आता स्वतःच्या गरजा भागवता येऊ लागल्या. कुणी मुलांच्या वह्या-पुस्तकांचा खर्च उचलला, तर कुणी घरासाठी आवश्यक वस्तू घेतल्या.
रखमाच्या मनात मात्र आणखी एक विचार होता. गावातील महिलांना शेतीत राबूनही शेतकरी म्हणून ओळख मिळत नव्हती. जमिनीच्या कागदपत्रांपासून ते बँकेच्या व्यवहारांपर्यंत सर्वत्र पुरुषांचीच नावं होती. महिलांचे कष्ट मात्र गृहीत धरले जात होते.
एकदा तालुका स्तरावरील महिला शेतकरी मेळाव्यात तिला बोलण्याची संधी मिळाली.
"आम्ही बायका घरही सांभाळतो आणि शेतीही. पेरणीच्या वेळी बियाणं निवडण्यापासून काढणीच्या वेळी धान्य साठवण्यापर्यंत प्रत्येक कामात आमचा सहभाग असतो. पण शेतकरी म्हणून आमची ओळख कुठे आहे? शेतीच्या निर्णयांत महिलांचा सहभाग वाढायला हवा. त्यांना प्रशिक्षण, कर्ज आणि बाजारपेठेची माहिती मिळायला हवी. शेतीत राबणाऱ्या महिलांच्या कामाची दखल घेतली पाहिजे," ती म्हणाली.
तिचं बोलणं ऐकून उपस्थित महिलांनी टाळ्या वाजवल्या. कृषी अधिकाऱ्यांनीही तिच्या मुद्द्यांची दखल घेतली.
गावात परतल्यावर रखमाने महिलांना एकत्र करून शेतीविषयक प्रशिक्षणाची मागणी केली. पुढील महिन्यात गावातच कृषी मार्गदर्शन शिबिर आयोजित करण्यात आलं. महिलांना बीजप्रक्रिया, सेंद्रिय खतनिर्मिती, किचन गार्डन, पशुपालन आणि पीक व्यवस्थापन यांची माहिती देण्यात आली.
दरम्यान, गणपतच्या मनातही रखमाविषयीचा दृष्टिकोन बदलत होता. पूर्वी तिचं शेतातलं काम त्याला स्वाभाविक वाटायचं. आता मात्र शेतीच्या प्रत्येक निर्णयात तो तिचं मत विचारू लागला होता. शेतात कोणतं पीक घ्यायचं, किती क्षेत्रावर पेरणी करायची, खर्च किती करायचा, याबाबत दोघं एकत्र चर्चा करू लागले.
पुढील हंगामासाठी त्यांनी पिकांचं नियोजन बदललं. काही क्षेत्रावर सोयाबीन, काही क्षेत्रावर तूर आणि बांधावर भाजीपाला लावण्याचं ठरवलं. शेतातील पाण्याचा काटकसरीने वापर करण्यासाठी ठिबक सिंचनाचा विचार केला. कृषी विभागाच्या मार्गदर्शनानुसार उपलब्ध योजनांची माहिती घेतली.
सायलीला कृषी महाविद्यालयात प्रवेश मिळाला. प्रवेशाच्या दिवशी रखमा तिच्यासोबत गेली होती. महाविद्यालयाच्या प्रवेशद्वारातून आत जाताना सायलीने आईचा हात घट्ट धरला.
"आई, मी शिकून शेतीत नवीन प्रयोग करणार आहे. आपल्या गावातल्या शेतकऱ्यांना मदत करणार आहे."
रखमाने मुलीकडे पाहिलं. तिच्या चेहऱ्यावर आत्मविश्वास होता.
"कर बाळा. पण एक लक्षात ठेव, शेतीकडे केवळ व्यवसाय म्हणून पाहू नकोस. या मातीत अनेकांच्या जगण्याचा श्वास आहे."
सायलीने मान हलवली.
काळ पुढे सरकत होता. रखमाच्या बचत गटाचं काम आता केवळ गावापुरतं मर्यादित राहिलं नव्हतं. तालुक्यातील काही दुकानांत त्यांच्या उत्पादनांची विक्री सुरू झाली होती. महिलांनी मिळून उत्पादनांची गुणवत्ता कायम ठेवण्यावर भर दिला. प्रत्येक महिन्याला बैठकीत जमा-खर्चाचा हिशेब मांडला जाई. व्यवसायातील नफा महिलांमध्ये ठरलेल्या प्रमाणात वाटला जाई.
एक दिवस गावात जोरदार पाऊस झाला. अनेक दिवसांपासून कोरड्या पडलेल्या शेताला पाणी मिळालं. रखमा शेताच्या बांधावर उभी राहून पावसाच्या सरी अंगावर घेत होती. तिच्या शेजारी गणपत उभा होता.
"यंदा पीक चांगलं येईल असं वाटतंय," तो म्हणाला.
"हो. पण पावसावरच सगळं सोपवून चालणार नाही. पाण्याचं नियोजन आणि जमिनीची काळजी घ्यावी लागेल."
गणपत हसला.
"आता तूच मला शेती शिकवतेस."
"शेती कुणा एकाची नसते. आपण दोघंही शिकतोय."
दोघंही हसले.
पावसाच्या सरींनी शेतातील मातीचा सुगंध दरवळू लागला. रखमाने ओंजळीत थोडी माती घेतली. तिच्या हातातली ती माती आता केवळ जगण्याचं साधन नव्हती. त्यात तिच्या कष्टांची ओळख होती, बचत गटातील महिलांच्या स्वावलंबनाची कहाणी होती आणि सायलीच्या भविष्याची स्वप्नं होती.
काही दिवसांनी गावातील ग्रामसभेत महिला बचत गटाच्या कामाचा उल्लेख झाला. ग्रामपंचायतीने गावातील महिलांसाठी स्वतंत्र प्रशिक्षण केंद्र सुरू करण्याचा प्रस्ताव मांडला. रखमाला त्या उपक्रमाच्या नियोजनात सहभागी करून घेण्यात आलं.
गावातील अनेक महिलांनी तिच्याकडे येऊन आपले प्रश्न मांडायला सुरुवात केली. कुणाला शेतीसाठी कर्ज हवं होतं, कुणाला पशुपालन सुरू करायचं होतं, तर कुणाला मुलीच्या शिक्षणासाठी मदत हवी होती. रखमा प्रत्येकाचं म्हणणं शांतपणे ऐकत होती. तिला माहीत होतं, प्रत्येक घराची परिस्थिती वेगळी असते; पण अडचणींचं स्वरूप मात्र अनेकदा सारखंच असतं.
एकदा शेतावर काम करताना गावातील वृद्ध कमलाबाई म्हणाल्या, "रखमे, तुझ्यामुळे आमच्या बायकांना चार पैसे हातात मिळू लागले. आधी दिवसभर शेतात राबायचं, घरी आल्यावर चूल पेटवायची. स्वतःसाठी कधी काही करायचं, याचा विचारही केला नव्हता."
रखमा म्हणाली, "आपण सगळ्या मिळून काम केलं म्हणून हे शक्य झालं. एकी नसती तर काहीच झालं नसतं."
कमलाबाईंनी तिच्या डोक्यावर हात ठेवला.
"तुझं भलं होऊ दे. आमच्या पिढीला जे जमलं नाही, ते तुम्ही करताय."
त्या शब्दांनी रखमाचं मन भरून आलं.
संध्याकाळी ती घरी परतली तेव्हा अंगणात सायलीचा फोन आला होता. ती महाविद्यालयातील प्राध्यापकांसोबत शेतकरी महिलांच्या अनुभवांवर आधारित एक छोटा अभ्यास करत होती.
"आई, मला तुझ्याशी खूप बोलायचं आहे. आमच्या प्रकल्पासाठी गावातील महिला शेतकऱ्यांच्या मुलाखती घ्यायच्या आहेत. तू मला मदत करशील ना?"
"अगं, त्यासाठी विचारायचं काय? गावातल्या सगळ्या महिलांना घेऊन ये. त्यांचे अनुभव लिहून ठेव."
फोन ठेवल्यानंतर रखमा बराच वेळ विचार करत बसली. आयुष्यभर तिने शेती केली, घर सांभाळलं, मुलांना वाढवलं. तिच्या कष्टांची कुठे नोंद नव्हती. पण आता तिच्या अनुभवांना शब्द मिळणार होते. तिच्यासारख्या अनेक महिलांच्या जगण्याची कहाणी पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचणार होती.
दुसऱ्या दिवशी पहाटे पुन्हा कोंबड्याने बांग दिली. रखमा नेहमीप्रमाणे उठली. चूल पेटवली, भाकऱ्या थापल्या आणि घरातील कामं उरकली. मात्र आज तिच्या पावलांत वेगळाच उत्साह होता. शेतात जाण्यापूर्वी तिने बचत गटाच्या महिलांना फोन केला. दुपारी सगळ्यांची बैठक ठरली होती.
घरातून बाहेर पडताना तिने एकदा मागे वळून पाहिलं. अंगणात सायलीने लावलेली तुळस वाऱ्यावर डोलत होती. तिच्या मनात विचार आला, रोपटं लहान असलं तरी योग्य वेळी पाणी, खत आणि काळजी मिळाली तर ते मोठं होतं. माणसांचंही तसंच असतं. संधी मिळाली, विश्वास मिळाला आणि कष्टांना दिशा मिळाली तर कोणाचंही आयुष्य बदलू शकतं.
शेताच्या वाटेवरून चालताना तिला दूरवर हिरवीगार पिकं दिसत होती. बांधावरून वाहणाऱ्या पाण्याचा आवाज कानावर पडत होता. काही महिला शेतात काम करत होत्या. कुणाच्या डोक्यावर भाऱ्याची पाटी होती, कुणाच्या हातात खुरपं, तर कुणी जनावरांसाठी चारा गोळा करत होतं.
रखमाने त्यांच्याकडे पाहिलं. प्रत्येक चेहऱ्यामागे एक संसार होता, प्रत्येक हातामागे एक कहाणी होती. या हातांनी शेतात बी पेरलं होतं, घरात चूल पेटवली होती आणि संकटांच्या काळात कुटुंबाला आधार दिला होता. मात्र या हातांना ओळख मिळण्याची गरज होती.
तिने पायाखालच्या मातीला स्पर्श केला.
या मातीत तिचं बालपण नव्हतं, पण संसार होता. या मातीत तिच्या कष्टांचा घाम मिसळला होता. याच मातीतून मुलांच्या भविष्याची स्वप्नं उगवली होती. तिला आता समजलं होतं की, शेती समृद्ध व्हायची असेल तर केवळ जमिनीला पाणी देऊन चालणार नाही; त्या जमिनीवर राबणाऱ्या माणसांनाही सन्मान द्यावा लागेल. विशेषतः स्त्रीच्या कष्टांना नाव, अधिकार आणि योग्य मोबदला मिळाला पाहिजे.
कारण शेतात उगवणारं पीक फक्त शेतकऱ्याचं नसतं. त्याच्या प्रत्येक कणात घरातील स्त्रीच्या कष्टांचाही वाटा असतो.
आणि म्हणूनच रखमाला आता आपल्या नावाची पाटी घराबाहेर लावण्यापेक्षा शेताच्या बांधावर लावावीशी वाटत होती.
‘रखमा गणपत पाटील — शेतकरी.’
त्या पाटीवरचं नाव केवळ तिचं नव्हतं. ते गावोगावी शेतात राबणाऱ्या, घर सांभाळणाऱ्या आणि स्वतःच्या स्वप्नांना पुन्हा एकदा अंकुर फुटावा म्हणून झटणाऱ्या प्रत्येक स्त्रीचं होतं.
तिने पुन्हा एकदा माती हातात घेतली. मातीचा सुगंध नाकात भरून घेतला आणि ती शेताच्या दिशेने चालू लागली.
तिच्या पावलांखाली माती होती आणि डोळ्यांसमोर भविष्य.

  • Log in or register to post comments
सार्वजनिक
Subscribe to शेती आणि महिला सक्षमीकरण

Search

User login

CAPTCHA
हे सोपे गणित सोडवा आणि त्याचे उत्तर लिहा. उदा. 1+3 साठी, 4 लिहा.
हा प्रश्न तुम्ही मानव आहात की नाही हे तपासण्यासाठी आणि मशीनद्वारे होणारे स्पॅम/फ्रॉड अटॅक रोखण्यासाठी आहे.
  • नवीन खाते बनवा
  • Reset your password

माझे खाते (current-user)

  • माझ्या वाचनखुणा
वाचकांच्या भेटी

 
वाचकांनी आजपर्यंत दिलेल्या *Au* एकूण भेटी 

 

माझी वांगंमयशेती घाट्यात गेली परंतु माझ्या वाङ्मयशेतीला मात्र बरे भाव मिळत आहेत.
 

Find बळीराजा डॉट कॉम on Sharad-joshi-inFind बळीराजा डॉट कॉम on Abmssc-PageFind बळीराजा डॉट कॉम on FacebookFind बळीराजा डॉट कॉम on TwitterFind बळीराजा डॉट कॉम on Youtube

Who's online उपस्थित सदस्य

बळीराजावर सध्या 4 सदस्य उपस्थित आहेत.
  • admin
  • निलेश देवकर
  • spatil
  • डॉ. मीरा पंडित

Visitors Online/उपस्थित पाहुणे

  • सध्या साईटवरील लेखन वाचण्यासाठी उपस्थित पाहुणे: 14 *
Who's new नवीन सदस्य
  • spatil
  • BHAUPATIL Gadakh
  • sandip-7829
  • laxman18
  • Gauspasha Shaikh

Recent comments ताजे प्रतिसाद

  • लोकांना काय सांगू?
    28 minutes 35 seconds ago
  • मातीच्या कुशीत रुजलेले स्वप्न
    1 hour 19 minutes ago
  • लेखनाचा विषय : शेती/महिला…
    3 hours 22 minutes ago
  • अत्यंत हृदयाला भिडणारे आणि मातीशी घट्ट नाळ जोडणारे
    5 hours 3 minutes ago
  • वैचारिक लेखाचा विषय दिलेला…
    6 hours 26 minutes ago

शुभारंभ - FT2

संकेतस्थळ शुभारंभ : मिती वैशाख कृ.६, रोज सोमवार, दिनांक २३ मे २०११, वेळ - सकाळी ८.२९    ©लेखनाचे सर्व हक्क प्रकाशकाचे स्वाधीन.   नियमावली

Footer menu

  • Contact

Copyright © Baliraja.Com - All rights reserved

Developed and Designed by : Gangadhar Mute For Sheti Arth Prabodhini अ.भा.मराठी शेतकरी साहित्य चळवळ