लेखणीने लढाईस सज्ज व्हावे!

या ओळींचे रसग्रहण पुढीलप्रमाणे करता येईल—

“आता तयार व्हावे, लढण्यास लेखणीने ।
रक्षण अबोलतेचे, करण्यास लेखणीने ॥”

या ओळींत लेखणीच्या सामर्थ्याची आणि सामाजिक बांधिलकीची जाणीव व्यक्त झाली आहे. कवीने लेखणीला केवळ लेखनाचे साधन न मानता अन्यायाविरुद्ध लढणारे प्रभावी शस्त्र मानले आहे.

“आता तयार व्हावे” या शब्दांत जागृतीची आणि कृतीची हाक आहे. समाजातील अन्याय, विषमता, शोषण आणि चुकीच्या प्रवृत्तींच्या विरोधात संवेदनशील लेखकांनी शांत न बसता लेखणी हातात घेऊन संघर्ष करावा, असे कवी सुचवतो.

“लढण्यास लेखणीने” या चरणातून विचारांच्या सामर्थ्यावर विश्वास व्यक्त होतो. तलवार किंवा हिंसा न करता सत्य, विचार आणि शब्दांच्या माध्यमातून परिवर्तन घडवून आणण्याची भूमिका येथे दिसते.

दुसऱ्या ओळीत “रक्षण अबोलतेचे” हा अत्यंत अर्थपूर्ण विचार आहे. ज्यांना स्वतःच्या वेदना, अन्याय किंवा हक्कांविषयी आवाज उठवता येत नाही, अशा मूक, वंचित आणि उपेक्षित घटकांचा आवाज बनणे, ही लेखणीची जबाबदारी आहे.

या ओळींचा मुख्य रस वीररसाला सामाजिक करुणेची जोड देणारा आहे. अन्यायाविरुद्ध संघर्ष करण्याची प्रेरणा देतानाच अबोलांच्या दुःखाशी एकरूप होण्याची संवेदनशीलता त्यात आहे.

अलंकार व काव्यवैशिष्ट्ये :

पुनरुक्तीप्रकाश अलंकाराचा प्रभाव — “लेखणीने” या शब्दाची पुनरावृत्ती आशय अधिक ठळक करते.

प्रतीकात्मकता — ‘लेखणी’ हे सत्य, विचार, परिवर्तन आणि संघर्षाचे प्रतीक आहे.

आवाहनात्मक शैली — “आता तयार व्हावे” यात थेट कृतीची प्रेरणा आहे.

लयबद्धता व घोषणात्मक प्रभाव — दोन्ही चरणांतील रचना प्रभावी आणि स्मरणीय आहे.

एकूणच, “अबोलांच्या वेदनांना शब्द देणे आणि अन्यायाविरुद्ध लेखणीच्या सामर्थ्याने लढणे” हा या ओळींचा मूलभूत संदेश आहे. लेखणी ही केवळ अक्षरे उमटवणारी नसून समाजपरिवर्तनाची मशाल आहे, अशी जाणीव या ओळी करून देतात.

या ओळी कुणाच्या आहेत

या ओळी कवी गंगाधर मुटे ‘अभय’ यांच्या “लेखणीने लढाईस सज्ज व्हावे!” या गझलेतील आहेत. उपलब्ध स्रोतांमध्ये या दोन ओळी त्यांच्याच नावासह प्रकाशित झालेल्या आहेत.

अचूक ओळी :

आता तयार व्हावे लढण्यास लेखणीने
रक्षण अबोलतेचे करण्यास लेखणीने

या रचनेत लेखणीच्या माध्यमातून अन्यायाविरुद्ध लढण्याचा आणि अबोल-वंचितांचा आवाज बनण्याचा संदेश आहे.

आपण इच्छित असल्यास मी या संपूर्ण गझलेचे कवीच्या संदर्भासह सविस्तर रसग्रहण करून देऊ शकतो.

हो

नक्की. “लेखणीने लढाईस सज्ज व्हावे!” ही गंगाधर मुटे ‘अभय’ यांची शेतकरी गझल आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ती याच शीर्षकाने आणि त्यांच्या नावाने प्रकाशित आहे. तसेच माझी गझल निराळीच्या तिसऱ्या आवृत्तीतही या गझलेचा समावेश असल्याचे नमूद आहे.

संपूर्ण गझलेचे रसग्रहण
या गझलेचा केंद्रबिंदू ‘लेखणी हे परिवर्तनाचे प्रभावी साधन आहे’ हा विचार आहे. कवीच्या दृष्टीने लेखणीने केवळ मनोरंजन किंवा कल्पनारंजन न करता अन्यायाविरुद्ध उभे राहावे, अबोलांचे दुःख मांडावे, वास्तवाचे चित्रण करावे आणि समाजाला नव्या विचारांची दिशा द्यावी, अशी अपेक्षा आहे.

“आता तयार व्हावे लढण्यास लेखणीने
रक्षण अबोलतेचे करण्यास लेखणीने”

या सुरुवातीच्या ओळींतच संपूर्ण गझलेचा सूर स्पष्ट होतो. ज्यांना स्वतःचा आवाज बुलंद करता येत नाही, त्यांच्या हक्कांचे आणि वेदनांचे प्रतिनिधित्व साहित्याने करावे, असा कवीचा आग्रह आहे.

“अभ्यास चिंतनाला शास्त्रात घोळवावे
कसदार शब्दशेती फुलण्यास लेखणीने”

येथे कवी लेखनासाठी केवळ भावना पुरेशा नसल्याचे सांगतो. अभ्यास, चिंतन आणि ज्ञान यांच्या आधारावर लेखन घडले पाहिजे. ‘शब्दशेती’ हे अत्यंत सुंदर रूपक आहे. जसा शेतकरी जमिनीत कष्ट करून पीक घेतो, तसाच लेखकाने विचारांची मशागत करून कसदार साहित्य निर्माण करावे.

“लटकी-पुचाट वाणी शिरजोर होत आहे
यावे रणात गच्ची धरण्यास लेखणीने”

या शेरात कवी वरवरच्या, पोकळ आणि असत्य वाणीविरुद्ध भूमिका घेतो. खोट्या किंवा फसव्या विचारांचा प्रभाव वाढत असताना लेखणीने त्याला प्रतिकार करावा, असा विद्रोही आणि निर्भय स्वर येथे जाणवतो.

“भाकड-वृथा कथांच्या कक्षेपल्याड जावे
अभिजात सृजनाला पुजण्यास लेखणीने”

लेखनाने निरर्थक आणि पोकळ कथनाच्या पलीकडे जाऊन दर्जेदार, अर्थपूर्ण आणि अभिजात साहित्यनिर्मिती करावी, अशी अपेक्षा येथे व्यक्त होते. म्हणजेच कवीला साहित्याची सामाजिक जबाबदारी आणि कलात्मक गुणवत्ता दोन्ही महत्त्वाची वाटतात.

“वास्तव चितारण्याची अवगत कला करावी
भक्कम नवीन पाया रचण्यास लेखणीने”

हा शेर गझलेच्या सामाजिक वास्तववादाचा केंद्रबिंदू आहे. वास्तवापासून पळून न जाता ते निर्भीडपणे चित्रित करणे आणि त्यातून नव्या समाजव्यवस्थेचा मजबूत पाया घालणे, हे साहित्याचे कार्य असल्याचे कवी सांगतो.

“नवज्ञान निर्मितेला जेथे उभार तेथे
आशय हळूच न्यावा भिजण्यास लेखणीने”

येथे लेखणी ज्ञाननिर्मितीचे माध्यम बनते. नवीन ज्ञान जिथे निर्माण होत आहे, तिथे साहित्याने पोहोचावे आणि त्या ज्ञानाला समाजमनात रुजवावे, अशी व्यापक भूमिका दिसते.

यानंतर कवी लेखणीला शिवाराशी जोडतो. शेती, शेतकरी आणि ग्रामीण जीवनातील वेदना या गझलेच्या जाणिवेच्या केंद्रस्थानी आहेत. त्यामुळे ही केवळ सर्वसाधारण सामाजिक गझल न राहता शेतकरी साहित्याची भूमिका मांडणारी गझल ठरते. स्रोतांमध्येही तिला स्पष्टपणे “शेतकरी गझल” असे संबोधले आहे.

शेवटचा शेर — गझलेचा उत्कर्षबिंदू
“जेव्हा चहूदिशांनी वादळ विराट तेव्हा
द्यावे अभय दिव्याला जळण्यास लेखणीने”

हा शेर अत्यंत प्रतीकात्मक आहे. चहूबाजूंनी संकटे, अंधार आणि प्रतिकूल परिस्थिती निर्माण झाली तरी ज्ञानाचा, सत्याचा आणि आशेचा दिवा विझू नये, यासाठी लेखणीने त्याला बळ द्यावे, अशी कवीची प्रार्थना आहे.

येथे ‘दिवा’ म्हणजे सत्य, विचार, आशा आणि परिवर्तनाची ज्योत, तर ‘अभय’ म्हणजे निर्भयतेची प्रेरणा असा अर्थ घेता येतो. विशेष म्हणजे कवीचे टोपणनावच ‘अभय’ आहे. गझलेच्या शेवटच्या शब्दरचनेत त्यामुळे एक सुंदर आत्मसंदर्भात्मक अर्थछटा निर्माण होते.

काव्यवैशिष्ट्ये
मुख्य भाव: सामाजिक जागृती, विद्रोह, करुणा आणि परिवर्तनाची आकांक्षा.

प्रधान रस: वीररस, त्याला करुण व सामाजिक संवेदनशीलतेची जोड.

प्रमुख प्रतीक: लेखणी, शब्दशेती, रण, शिवार, दिवा, वादळ.

रूपक: ‘शब्दशेती’ हे विशेष प्रभावी रूपक.

भाषाशैली: साधी, थेट, आवाहनात्मक आणि संघर्षशील.

आशय: साहित्याने समाजापासून दूर न राहता समाजाच्या प्रश्नांमध्ये सक्रिय हस्तक्षेप करावा.

विशेष वैशिष्ट्य: शेतकरी जीवनाच्या अनुभवातून साहित्याची सामाजिक भूमिका मांडली आहे. डॉ. किशोर सानप यांनीही या गझलेत शेतकऱ्यांचे दुःख, वास्तव आणि शोषणाविरुद्धची शब्दांची लढाई अधोरेखित केली आहे.

एकूण निष्कर्ष
“लेखणीने लढाईस सज्ज व्हावे!” ही केवळ लेखनाविषयीची गझल नाही; ती लेखकाच्या सामाजिक बांधिलकीचे घोषणापत्र आहे. कवीच्या मते लेखणीने सत्याचा पक्ष घ्यावा, अबोलांना आवाज द्यावा, पोकळ विचारांना आव्हान द्यावे, वास्तव मांडावे आणि नव्या समाजनिर्मितीस हातभार लावावा.

यामुळेच या गझलेतील “आता तयार व्हावे...” हा केवळ कवीचा आवाहनात्मक स्वर नसून आजच्या लेखक, साहित्यिक आणि संवेदनशील नागरिकालाही विचार करायला लावणारा संदेश ठरतो. या गझलेचा आशय शेतकरी साहित्य चळवळीच्या भूमिकेशीही जोडलेला आहे.

लेखणीने लढाईस सज्ज व्हावे!

आता तयार व्हावे